خانه » طبیعت و کالبد » بی‌جی‌بر- سیستم آبرسانی مصرف خانگی روستا
"بی جی بر" سیستم آبرسانی مصارف خانگی روستای برگجهان

بی‌جی‌بر- سیستم آبرسانی مصرف خانگی روستا

علی‌اکبر لبافی، ۲۹ فروردین ۱۳۹۰

بی‌جی‌بر یا بی‌جی‌ور یا پی‌جی‌بر نام رشته جویبار‌ها یا جوی‌هایی است که از درون بافت روستا در سرده و پاده عبور می‌کرد. قبل از پرداختن به مسیر‌ها و کارکرد بی‌جی‌بر ابتدا کلیاتی در این مورد ارایه می‌شود.

آب بی‌تردید، در مناطق نسبتا خشکی مانند برگجهان، از مهم‌ترین منابع مورد نیاز ساکنان روستا بوده است. با وجود قرار داشتن برگجهان در دامنه کوههای البرز و در نزدیکی سرچشمه‌ها، منابع آب به ویژه درماههای گرم تابستان محدود بوده و با نظام سنتی روستا تکاپوی نیازهای زراعی و باغی و دامی روستا را نمی‌نمود.

شواهد نشان می‌دهد که روستای برگجهان از دیرباز به صورت متمرکز امروزین نبوده است. بلکه بسیار محتمل است که این روستا از ملحق شدن چند آبادی کوچک‌تر پدید آمده باشد. اگرچه این ادعا موضوعی نیست که در این مقاله درپی اثبات آن باشیم، اما اینجا قصد داریم بیان کنیم در هیچ یک از آبادی‌های کوچک‌تر یا مکانهای قبلی روستا (مانند زیادآباد و شیران و نادره و لو لواسان) نشانی از مدنیت یا به عبارت بهتری مدیریت سیستمی یکپارچه و واحد دیده نمی‌شود.

زیادآباد واجد قنات و حمام و ابنیه‌های دیگری بوده است که می‌توانسته مورد استفاده یک خانواده بزرگ یا چند خانواده محدود باشد. در سایر نقاطی که آبادی‌های کوچک‌تر نخستین استقرار داشته‌اند یا گمان می‌رود مکانهای اولیه استقرار برگجهان بوده‌اند نیز نشانی از سیستم یکپارچه مدیریت وجود ندارد. شیران (چه شیران بالا و چه شیران پایین) که آثار متعددی از سکونت در آن یافت شده است باز مانند زیادآباد منحصر به چند خانه و مسجد و گورستان است. لو لواسان و نادره نیز کم و بیش به همین ترتیب بوده‌اند.

عدم وجود سیستم مدیریت یکپارچه در این مکان‌ها دلایل مختلفی می‌تواند داشته باشد. از جمله کوچک بودن فضا‌ها یا معدود بودن خانوار‌ها و یا وجود منابع فراوان در مقایسه به نیاز‌ها. مثلا در نادره شاید تعداد خانوارهای ساکن زیاد بوده است، اما چشمه‌های متعددی وجود داشته است که می‌توانست به طور مستقل مورد استفاده خانواده‌های مختلف باشد و نیازی به احداث سیستم یکپارچه احساس نشده است.

اما با اسکان جمعیت در نقطه کنونی برگجهان وضع متفاوت می‌شود. اینکه از چه زمانی و چرا بومیان در نقطه متمرکز کنونی روستا ماوا گزیدند مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد این نقطه از جهات مختلفی واجد مزایای اساسی بوده است. نزدیکی به اراضی وباغهای پیرامون یا زمینهای مستعد برای کشت، نزدیکی نسبی به منابع آب مانند رودخانه‌ها و دره‌ها، آفتابگیر (رو به جنوب) بودن، واقع بودن در پناه کوه‌ها به نحوی که در معرض بادهای شدید نباشد و نیز استقرار در نقطه‌ای که از بهمن مصون است و نیز زمینهای واجد شیب ملایم، از جمله مزایایی است که می‌توان برشمرد.

نقطه انتخاب شده علاوه بر مزایای بالا وسعت کافی برای استقرار تعداد زیادی خانوار را داشته و علاوه بر آن‌ها قابلیت توسعه نیز داشت. تنها مشکل اصلی این نقطه تامین آب بود که با شبکه یکپارچه بی‌جی‌بر برطرف شد. و این شاید نقطه آغازین مدیریت سیستمی و یکپارچه روستا بوده است. نگارنده با توجه به نامگذاری محله‌های روستا (پاده و سرده) حدس می‌زند محل اولیه اسکان متمرکز روستاییان در سرده و پاده بوده است. محله روبار و شاهان بعدا و با مهاجرت افراد جدید و اسکان در این محله‌ها شکل گرفته‌اند. شاید محله روبار متعلق به متدینینی بود که در مجاورت آرامگاه امامزاده سکنا گزیدند و افراد دیگری که به مجاوری و مقدس مشهور شدند(؟) و محله شاهان را افراد متمولی شکل دادند که به دلایل مختلف به روستا مهاجرت کرده یا در این نقطه خانه‌ای ساختند.

پس اگر بپذیریم بافت اولیه روستا مشتمل بر پاده و سرده بوده است، تمامی این بافت می‌توانست از نهر دشتا‌ها مشروب گردد. اما چرا ساکنان روستا شبکه آبرسانی دیگری را طراحی واجرا کرده‌اند؟ این دلایل به شرح زیر است:

– احتمال دارد در زمان اسکان جمعیت در بافت اشاره شده هنوز نهر دشتا‌ها تا این نقطه نرسیده بود. یا اصلا چنین نهری وجود نداشت.

– نهر دشتا‌ها سیستم آبیاری مزارع و باغ‌ها بود و شرایط آن با شرایط لازم برای سیستم آبرسانی مورد استفاده منازل متفاوت است.

– نهر دشتا‌ها مالکیت‌های خصوصی و محدودتری داشته و همه اهالی روستا را شامل نمی‌شد.

– نهر دشتا‌ها در حداقل شش ماه سال بی‌آب بود.

– آب نهر برای رسیدن به منازل راه زیادی را طی می‌کرد و با تخریب آن و قطع آب روستاییان باید مسافت زیادی را به ویژه در زمستان که راه صعب‌العبور و پرخطر بود طی می‌کردند تا بتوانند تخریب اتفاق افتاده را برطرف کنند.

– نهر دشتا‌ها در زمان آبیاری اراضی بالابا بی‌آب بود و منازل بی‌آب می‌ماندند.

به این ترتیب مجموعه جویبارهایی که به بی‌جی‌بر معروف است احداث شده‌اند. در ریشه یابی نام این مجموعه کوشش مختصری نمودم ولی به نتیجه مشخصی دست نیافتم. بی‌جی‌بر کلمه ترکیبی است که به دو شیوه می‌توان تصور کرد: بی+جی‌بر یا بیجی+ بر

"بی جی بر" سیستم آبرسانی مصارف خانگی روستای برگجهان
“بی جی بر” سیستم آبرسانی مصارف خانگی روستای برگجهان

ترکیب نخستین محتمل‌تر است. احتمال اینکه «جی‌بر» تغییر شکل یافته جویبار باشد هم زیاد است. اما «بی‌جویبار» معنای مناسبی برای این شبکه جوی‌ها نیست و «پی‌جویبار» معنای مناسب‌تری است. در روستا از کلمه «پی» زیاد استفاده شده است به ویژه در عباراتی مثل پی‌کیله یا پی‌آبی که معنای در امتداد و دنباله و حاشیه می‌دهد. به این ترتیب و با این فرض، بی‌جی‌بر معادل پی‌جی‌بر یا‌‌ همان پی‌جویبار یا حاشیه جویهاست.

ترکیب دوم در صورتی تایید می‌شود که برای «بیج» یا «بیجی» معنایی یافت شود. اما واژه «بر» یا «ور» که هر دو یک معنا دارند و به هر دو شیوه نیز در روستا به کار برده می‌شوند پسوند خواهد بود. «بیج» در زبان بومیان معاصر روستا وجود ندارد. در زبان گیلکی که به گویش روستا نزدیک است به معنای برشته است. «بیج» همچنین نام روستایی است در خمام رشت. بیجی‌کلا نیز نام روستایی است در بابل. «بیجی» همچنین نام کوهی است در کرج. «بیج» به زبان مردم قم نیز به کسی اطلاق می‌شود که چشمش واسوخته و به سرعت پلک می‌زند. به این ترتیب ترکیب دوم غیر محتمل به نظر می‌رسد زیرا معنای مناسبی از این ترکیب به دست نمی‌آید. جز آنکه در نظریات آقای مرتضی لبافی خوانده و شنیده‌ام که نام محله‌های متعددی در روستا ماخوذ از نام روستاهایی در گیلان ومازندران است. اما بی‌جی‌بر را نمی‌توان معادل محله‌ای در روستا به حساب آورد.

برای تشریح ساده‌تر و شناخت ملموس‌تر بی‌جی‌بر به نقشه ارایه شده توجه فرمایید. در نقشه ارایه شده سعی شده است با رعایت مقیاس، نشانه‌های اصلی بافت روستا ترسیم شود. در این نقشه راه‌ها و محله‌ها و به ویژه مسیر بی‌جی‌بر و جووک و دره تنگه‌مرغ همراه کاربری‌های کلیدی روستا مانند حسینیه و مسجد ترسیم شده است.

همانطور که در نقشه دیده می‌شود، منشا آب بی‌جی‌بر دره تنگه‌مرغ است. بندگاه یا نقطه جدایی مسیر جویبار بی‌جی‌بر از دره تنگه‌مرغ حدود ۱۰ متر پایین‌تر از محل تلاقی دره لن‌دره‌در و دره تنگه‌مرغ واقع است. بی‌جی‌بر از غرب دره منشعب شده و با عبور از زمین‌هایی که در حال حاضر به ترتیب متعلق به آقایان حاج محمود پلویی، علی پلویی، پرویز طوسی، حسن پلویی، رحمت پلویی، نصرالله پلویی است عبور کرده و به نخستین محله یا نقطه مصرف یا به زبان امروزی «مشترکین انشعاب آب» می‌رسید که متعلق به مرحوم قربان پلویی فرزند حسین بود. امروزه در این نقطه آب انباری احداث شده و در شمال منزل مرحوم تقی پلویی واقع است.

در هر محله که شامل حیاطی مرکزی با چند بنا در پیرامون آن بود حوضی قرار داشت که آب مورد مصرف برای شستشو‌ها و گاهی آب خوراکی ساکنان محله را تامین می‌کرد. عموما یک درخت توت نیز در هر محله وجود داشت که بسیاری از آن‌ها هنوز هم پابرجا هستند. محله مرحوم خلیل پلویی نیز در مجاورت محله مرحوم قربان قرار داشت ولی آب بی‌جی‌بر به این محله سوار نمی‌شد.

پس از آن بی‌جی‌بر به حاشیه راه وارد شده و وارد پانارون می‌گردید. محله مرحوم قاسم و عزیز پلویی از این محدوده انشعاب می‌گرفت. در پانارون، بی‌جی‌بر به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شد. شاخه اصلی‌تر که تا حدود سی سال پیش هم برقرار بود، به طرف شرق حرکت کرده و وارد محله مرحوم عزیز لبافی می‌گردید. آب مورد مصرف محله‌های مرحوم‌ها اباذر و گل‌محمد لبافی از محله عزیز منشعب می‌گردید.

شاخه اصلی بی‌جی‌بر پس از محله عزیز وارد محله‌بالای ده‌مشا می‌گردید. در این محله دو محله فرعی‌تر مربوط به مرحوم گل‌علی و کربلایی امان‌الله پلویی وجود داشت. محله ده‌مشا پایین که محله حاج محمد لبافی بود نیز از محله ده‌مشا بالا منشعب می‌شد.

بی‌جی‌بر پس از ده‌مشا بالا وارد محله مرحوم حاج آقا می‌شد. این قسمت هم به محله‌های فرعی‌تری تقسیم می‌شد که عموما در تصرف خانواده‌های مختلف پلویی بود. بی‌جی‌بر سپس با عبور از سمت شرق حمام سرده وارد محله بسداقون می‌گردید. در شمال این محله خانواده‌های پلویی و سایر قسمت‌های آن خانواده‌های طوسی سکونت داشتند.

این شاخه بی‌جی‌بر سپس وارد محله حاج‌رستم می‌شود. در این محله خانواده‌های طوسی و جان‌نثاری زندگی می‌کردند. در این قسمت بی‌جی‌بر با عبور از راه اصلی وارد محله مرحوم رجبعلی جان‌نثاری و سپس وارد محله مرحوم کربلایی‌محمد‌علی جان‌نثاری می‌گردید. شاخهٔ منشعب از این نقطه حوض مسجد پاده را مشروب می‌نمود. شاخه دیگری از این نقطه وارد محله مرحوم مشهدی میرزای کوشکستانی می‌گردید که خود دارای دو محله به نامهای محله بالا و محله پایین بود. این دو شاخه با رسیدن به جاده اصلی به هم پیوسته و با عبور از کنار مدرسه برگجهان نهایتا به نهر شیران می‌پیوست.

اما این سرنوشت نخستین انشعاب بی‌جی‌بر بود. گفتیم در پانارون، بی‌جی‌بر به دو شاخه تقسیم می‌شد که مسیر شاخه دوم به این شرح است:

ابتدا بی‌جی‌بر وارد محله مرحوم کربلایی علی‌اصغر اثباتی می‌شد. سپس این شاخه وارد محله سبداری‌ها می‌گردید. محله مرحوم شیخ محمد اثباتی نیز از این شاخه منشعب می‌گردید. پس از محله سبداری‌ها این شاخه با عبور از راه باغ‌خان وارد محله مرحوم باشی طوسی می‌شد. این شاخه با عبور از حاشیه محله حاج تقی طوسی و مشروب کردن آن وارد باغات حاشیه بافت روستا می‌گردید. نقاطی که بعدا مرحوم حاج احمد و حاج علی محمد کوشکستانی سکنا گزیدند. این شاخه پس از رسیدن به حاشیه جاده به سمت پاده حرکت کرده و به شاخه قبلی ملحق شده و در ‌‌نهایت به نهر شیران می‌ریخت.

با توسعه روستا شاخه‌های دیگری کار مشابه بی‌جی‌بر را به عهده گرفتند. مهم‌ترین آن‌ها نهر جووک بود که هم اکنون هم جاری است. از این نهر بیشتر برای مشروب کردن باغات حاشیه بافت روستا استفاده می‌شد. کارکرد دیگر این نهر استفاده برای مصرف دامهایی بود که در طویله‌ها و کوهیل‌های واقع در حاشیه بافت مستقر بود. این نهر نیز در انتها به شاخه اصلی بی‌جی‌بر در محله حاج رستم می‌پیوست.

اما جوی کمکی دیگری که علاوه بر بی‌جی‌بر و جووک جزو شبکه آبرسانی روستا بود، نهرهایی بود که در سراسو از نهر دشتا‌ها منشعب می‌شد. یکی از آن‌ها به محله خلیل پلویی و دیگری به محله مشهدی محمدآقا اثباتی و آشیخ حسین لبافی(کوثری) وارد می‌شد. شاخه نخست پس از مشروب کردن محله خلیل وارد بی‌جی‌بر شده و دومی هم پس از محله مشهدی محمدآقا به محله سبداری‌ها وارد می‌شد. واما آخرین نهر برگاه درب‌زینعلی بود که مورد استفاده خانواده مرحوم استاد غفور اثباتی در مجاورت درب‌زینعلی و خانواده مرحوم هاشم اثباتی در مجاورت باغ‌خان بود.

با احداث آب انبار سراسو و راه اندازی شبکه آب آشامیدنی به همت مرحوم حاج ذبیح‌الله لبافی کم کم بی‌جی‌بر از رونق افتاد. سپس آب انبارهای دیگر مانند آب انبار جووک و چشمه‌نظر و نهایتا شبکه آب آشامیدنی بهداشتی روستا دایر شد و بیشتر این نهر‌ها برچیده شدند.

شبکه یکپارچه بی‌جی‌بر در آبرسانی به تمام محله‌های روستا (از سرده تا پاده)، ضمن نشان دادن وجود یک طرح دقیق و مدیریت واحد در روستا در ترکیب با سایر شواهد موجود در این نقشه می‌تواند مورد تحقیق و تفحص بیشتر قرار گیرد. برخی از این شواهد به شرح زیر هستند:

–     مسیر شبکه آبرسانی یا‌‌ همان بی‌جی‌بر مستقل از مسیر شبکه راههاست.

–     مسیر بی‌جی‌بر از شبکه جمع آوری آبهای سطحی که در امتداد راههاست نیز جدا می‌باشد.

–     هر محله دارای حیاط مرکزی و حوضی است که از بی‌جی‌بر مشروب می‌شود. خانه‌های هر محله رو به حیاط مرکزی و پشت به محله مجاور است.

–     مسیر بی‌جی‌بر کوتاه‌ترین مسیر میان محله‌هاست، ولی همانطور که بیان شد امکان تردد در حاشیه بی‌جی‌بر بین محله‌ها وجود ندارد.

–     اگرچه محله طایفه‌های مختلف روستا از هم جدا و از نظر فضایی و راه ارتباطی مستقل از هم هستند، ولی از نظر آبرسانی هیچ استقلالی وجود ندارد. به عبارت دیگر در طرح شبکه آبرسانی یا مسیریابی بی‌جی‌بر استقلال طایفه‌ها مراعات نشده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *