خانه » کار و پیشه » روزگ‌ها و کیله‌ها

روزگ‌ها و کیله‌ها

 علی اکبر لبافی، ویرایش مورخ ۲۵ فروردین ۱۳۹۴

انتشار اولیه مورخ: ۲۵ مهر ۱۳۸۹ با عنوان روزگ در سایت برگجهان

به طور جسته وگریخته تاکنون مطالبی در مورد روزگ بیان شده است. روزگ، نوبت آب یا‌‌ همان حقابه است. این واژه در فرهنگ لغت تعریف و در مقاله “آب و آبیاری” به طور مختصر شرح داده شده است. کیله نیز به نهرهای مربوط به سیستم آبیاری باغ‌ها گفته می‌شود. اینجا با تفصیل بیشتری به این مهم می‌پردازیم.ruzag1

خوانندگان آگاهی دارند که در برگجهان جز یک مورد در زیادآباد، جای دیگری قنات وجود ندارد و تا چندی پیش همه زمین‌ها با استفاده از جریان آبهای سطحی و توسط آب رودخانه‌ها و چشمه‌ها و دره‌ها و استل (استخر)‌ها به صورت سنتی آبیاری می‌گردید. به تازگی و از ۵-۶ سال پیش به این طرف استفاده از آبهای زیرزمینی (استخراج شده از چاه‌ها توسط پمپ) نیز مرسوم شده است که هنوز درصد بسیار کمی از اراضی را شامل می‌گردد.

رودخانه برگجهان سه سرشاخه اصلی دارد: اندار، می‌انرود و کنار رود. در محل این سه سرشاخه اراضی زراعی محدودی وجود داشته یا دارد که مستقیما و با هدایت آب آن‌ها توسط جوی‌ها و نهرهای کوچکی آبیاری می‌شوند. این سرشاخه‌ها یا دره‌ها سپس در طول نسبتا زیادی جریان یافته و تقریبا در نزدیکی هم در محل آبشار و منطقه شورآب به هم پیوند خورده و رودخانه برگجهان یا لوار شکل می‌گیرد.

در طول مسیر، و بسته به محیط جغرافیایی، هر جا که مناسب بوده باریکه‌ای از آب این دره‌ها توسط نیاکانمان جدا شده و زمینهای تک و محدودی را که عموما متعلق به یک نفر است، مشروب می‌کند. مهم‌ترین این جوی‌ها، جویهای میانرود و تنگه اندار و شوراب و پلگ روباف است که قبل از اتصال دره اندار به دره‌های دیگر در محل شوراب احداث شده‌اند. عملا این اراضی جزو اراضی تحت پوشش نهر دشتا‌ها هستند که بعدا ذکر خواهد شد.

بخش اصلی سیستم آبیاری زمینهای روستا نهرهایی است که از رودخانه منشعب می‌شوند. عموما اراضی هر نهر به ده بخش تقسیم شده و به هر بخش یک روز نوبت آب یا روزگ تعلق می‌گیرد. این تقسیم نامه تحت عنوان روزگنامه یا روزگ نمچه است که توسط مالکان ثبت و مهر و امضا شده است و نمونه آن تحت عنوان یک سند (ارسال شده توسط آقای محمدتقی اثباتی) در سایت برگجهان وجود دارد. این نهر‌ها که در روستا کیله نامیده می‌شود به شرح زیراند:

کیله چالیمبیری

نخستین نهری که توسط آن آب رودخانه منحرف شده و برای اراضی زراعی و باغ‌ها هدایت می‌گردد، نهر یاکیله چالیمبیری است. این نهر از شرق رودخانه منشعب می‌شود. طبق قاعده روستا مالکان اراضی چالیمبیری می‌توانند از نماز صبح تا نماز ظهر با استفاده از آب این نهر، اراضی خود را آبیاری کنند. بعد از آن آب این نهر پایین انداخته شده (به داخل رودخانه هدایت می‌شود) تا به داخل نهر بعدی یعنی نهر دشتا‌ها برود.

نهر چالیمبیری روزگی نیست. یعنی برای زمینهای مختلف مشروب از این نهر نوبت آبی تعیین نشده است. زیرا مقدار آب این نهر نسبت به زمین‌ها زیاد است. اما برای اینکه تداخلی بین مالکان ایجاد نشود و وقت افراد تلف نشود، هرساله بین خودشان روز‌ها و ساعتهایی را تعیین می‌کنند و مشخص می‌کنند که هر فردی چه روزی زمینش را آبیاری کند. هرچند اگر سر نوبت نیاید هیچ مشکلی بوجود نیامده و می‌تواند در فرصت دیگری که آب را کسی ندارد واصطلاحا آب بیکار است، زمینش را آبیاری کند. به این ترتیب و با توجه به اینکه روزشمار هفتگی راحت‌تر است و به ویژه آنکه افرادی از تهران رفته و در روز‌های معینی مثل پنجشنبه و جمعه آبیاری می‌کنند، معمولا دوره آبیاری باغ‌ها در این نهر هفتگی است. یعنی هر فرد در هفته یکبار زمینش را آب می‌دهد.

شاکیله دشتا‌ها

نهر منشعب دوم نهردشتا‌ها است که از غرب رودخانه منشعب می‌شود. این نهر پرآب‌ترین نهر روستاست و به شاه کیله معروف است و حوزه تحت پوشش آن وسیع‌تر از دیگر نهرهاست. چون نام نهر‌ها معمولا از زمینهایی گرفته می‌شود که در منتهاالیه آن قرار دارد و مقصد نهایی نهر محسوب می‌شوند، این نهر را کیله دشتا‌ها می‌گویند. دشتا‌ها بزرگ‌ترین اراضی مشروب و انتهایی این نهر است، هرچند بخشهایی از تادر را نیز مشروب می‌نماید. به این نهر چون اراضی بخش سرده را نیز تحت پوشش دارد، شاکیله یا کیله سرده نیز گفته می‌شود.ruzag2

این نهر تمام آب دره اندار و آب پایین دست کیله چالیمبیری (آب دره‌های میانرو و کناررو را از نماز ظهر تا نماز صبح روز بعد)، به خود اختصاص داده است. به عبارت دیگر کیله دشتا‌ها از آب تمام سرشاخه‌های رودخانه برگجهان مشروب می‌گردد. همانطور که بیان شد اگرچه زمینهای تنگه اندار و پلگ روباف و شیرو (شورآب) در بالادست این نهر هستند ولی نوبت آب آن‌ها مشخص و در روزگهای این نهر ثبت هستند.

تعداد روزگ‌ها یا دوره و چرخه آبیاری در کیله دشتا‌ها ابتدا ده روز بود. سه روز روزگ بالابا (از مبدا یا بنگاه تا دره تنگه مرغ) و سه روز روزگ دشتا‌ها (از دره تنگه مرغ تا مقصد یعنی دشتا‌ها و تادر). در سالهای گذشته به دلیل آنکه آب دشتا‌ها کم بود و نیز برخی از مالکان (روزگ ششم و هفتم) بخشی از زمین‌هایشان در بالابا بود، ولی جزو نوبت آب دشتا‌ها قرار داشت و برای بستن مکررآب از بالابا تا رسیدن به دشتا‌ها مدت زمانی سپری شده و آب هدر می‌رفت، این زمین‌ها از روزگ دشتا‌ها جدا شده وبا تعدادی از زمینهای روزگ بالابا به طور مستقل یک روز آب را به خود اختصاص داده روزگ‌ها به یازده روز افزایش یافت.

در این نهر، وسعت زمینهای هر روزگ حدود ۷۰ تا ۷۵ ری است. و هر ری زمین در حدود ۲۵۰ متر مربع برآورد می‌گردد.

نامگذاری روزگ‌ها ابتدا به نام مالکان زمین‌ها بوده است. بعد‌ها که زمین‌ها به قطعات کوچک‌تر تقسیم شده و به مالکان متعدد تعلق گرفت، نام روزگ‌ها به شماره روز یا ترتیب آن‌ها نیز مرسوم شد. این یازده روزگ به شرح زیر است:

یک: روزگ اول دشتا‌ها یا روزگ میرزا حسن خان (شاهانی)

دو: روزگ دوم دشتا‌ها یا روزگ دایی حبیب (کوشکستانی)

سه: روزگ سوم دشتا‌ها یا روزگ میرزا حبیب (پدر محمد همایون)

چهار: روزگ چهارم دشتا‌ها یا روزگ کل رجب (جان نثاری)

پنج: روزگ پنجم دشتا‌ها یا روزگ دشتاهای باشی (طوسی)

شش: روزگ ششم دشتا‌ها یا روزگ دشتاهای حاج علی ممد (لبافی)

هفت: روزگ هفتم دشتا‌ها یا روزگ کل بسین علی (لبافی)

هشت: روزگ اول بالابا یا روزگ بالابای باشی (طوسی)

نه: روزگ دوم بالابا یا روزگ عبدالممد (اثباتی)

ده: روزگ سوم بالابا یا روزگ قحطی (عموما لبافی)

یازده: روزگ چهارم بالابا یا روزگ آخر یا روزگ بالابای حاج علی ممد (خرده مالکان)

کیله شاهُن

سومین نهر بزرگ منشعب از رودخانه و دومین نهر منشعب از شرق، کیله شاهان است. در‌‌ همان ابتدا و در فصل بهار و ابتدای تابستان آب دره کوشکستُن هم به داخل این نهر وارد می‌شود. در بقیه فصول آب این دره خشک می‌شود.

 نام این نهر برخلاف قاعده معمول فقط نام خود را از محله شاهان گرفته است. شاید به این دلیل باشد که بیشترین اراضی مشروب از آن در شاهان و پیرامون آن قرار دارد. با وجود این نامگذاری کیله سرده و شاهان می‌تواند ناشی از تقسیم دو قسمتی روستا به شاهان و سرده باشد که نمونه دیگرش را می‌توان در واژه‌های این دست و اون دست و نمودش را در ساخت دو بخشی اماکن عمومی مثل حمام و حسینیه دید.

تعداد روزگهای این نهر نیز ده تاست:

اول: روزگ اون دست او یا زمینهای دامنه کوه چالیمبیری (متعلق به افراد عموما سردهی و پادهی است)

دوم: روزگ باغارو

سوم و چهارم و پنجم: روزگ شاهُن

ششم و هفتم: روزگ لنگاور

هشتم و نهم و دهم: روزگ بالانجو

قطعا هر یک از روزهای تکراری فوق نامهای جزیی تری نیز دارند. مثلا یک روز آب بالانجو ممکن است به نام روزگ حاج علی اصغر مشهور باشد، که نگارنده از جزییات بیشتر در این خصوص اطلاعی ندارد.

گاهی به دلیل کم آبی، به طور غیر رسمی مالکان نهر شاهن آب نهر چالیمبرین را که باید به نهر دشتا‌ها برود، به داخل نهر شاهُن هدایت می‌کنند.

کیله اووگ

نهر آبک یا کیله اووگ چهارمین نهر منشعب از رودخانه و دومین نهر منشعب از غرب رودخانه است. این نهر جزو نهرهای کوچک و کم آب با اراضی محدود است و به همین دلیل از «گ» تصغیر در نامگذاری آن استفاده شده است. این نهر اراضی آبک را مشروب می‌کند. به دلیل فراوانی آب نسبت به زمین‌ها در این نهر نیز مانند چالیمبیری روزگ تعیین نشده و مالکان با توافق بین خود نسبت به آبیاری اقدام می‌کنند. در مواقع کم آبی با هماهنگی قبلی آب این نهر جهت کمک به نهرهای پایین دست خود به رودخانه هدایت می‌شود.

کیله باغارو (گتَه زمین)

پس از کیله اووگ دو نهر باغارو و گتَه زمین اما هردو از سمت شرق رودخانه منشعب می‌شدند. در سالهای گذشته که سیل بنگاه کیله گته زمین را از بین برد این دو نهر به یک نهر باغارو محدود شدند. آب این نهر نیز روزگی نیست و با توافق و هماهنگی مالکان آن‌ها انجام می‌شود.

کیله شیرُن

نهر شیرُن ششمین نهر منشعب از رودخانه است که از سمت غرب رودخانه جدا می‌شود. آب ورودی به این نهر از رودخانه اصلی زیاد نیست ولی در طول مسیر آب دره تنگه مرغ و فاضلاب روستا نیز به آن وارد می‌شود. میزان آب این نهر به نسبت اراضی مشروب آن از همه نهرهای روستا کمتر است. به این ترتیب سابقه کم آبی این نهر از همه بیشتر است. به این ترتیب در مواقعی که کم آبی است با انجام هماهنگی لازم، آب کیله اووگ یا حتی باغارو به داخل آن هدایت می‌شود.

ruzag3

روزگهای این نهر نیز ده روز و به قرار زیر است. به طور میانگین اراضی هر روزگ حدود ۲۵ ری است. به این ترتیب در مقایسه با کیله دشتا‌ها حدود یک سوم است. از مقایسه نامگذاریهای زیر با روزگنامه این نهر اختلافاتی مشاهده می‌شود که ناشی از تغییر مالکیت‌ها و نیز نامگذاری خلاصه‌تر برای هر روزگ نسبت به نامهای اشاره شده در سند مذکور، در گفتگوهای روزمره روستاییان است:
ruzag4

اول: روزگ باغ ملک یا روزگ میرزعلی (طوسی) یا روزگ حاج روستم

دوم: روزگ کل ممدعلی (مجاوری)

سوم: روزگ باغ ملک یا روزگ کل رحمت (مقدس)

چهارم: روزگ تادر یا روزگ کل غلمسین (عموما اثباتی و جان نثاری)

پنجم: روزگ ممدعلی (اثباتی)

ششم: روزگ سوآستونه (جان نثاری و شاهانی)

هفتم: روزگ کش کهو یا روزگ کل امان الله (پلویی)

هشتم: روزگ حاج ممد (لبافی)

نهم: روزگ حاج ممد (لبافی) که به روزگ حاج علی اصغر (علیمردانی) تغییر یافت.

دهم: روزگ پشت بالاغشا یا روزگ کل اسدالله (طوسی).

بنگاه و مسیر ابتدایی این کیله چند سالی است که واریز نموده و توسط سیلی بزرگ تخریب شده است. به این دلیل هدایت آب از رودخانه به نهر توسط لوله انجام می‌شود که خود بر کم آبی این نهر افزوده است.ruzag5

کیله لزیم بره

این نهر پس از کیله شیرُن از رودخانه و از سمت شرق آن جدا می‌شود. تعداد روزگهای این نهر ۹ روز است. ۳روز متعلق به اراضی لش میدان و بقیه مربوط به اراضی لزیم بره و دَلموسا است.

کیله زیادَباد

این نهر هفتمین نهر منشعب از رودخانه است و از سمت غرب رودخانه جدا می‌شود. دوره این نهر ۱۲ روز است. یعنی ۱۲ روزگ دارد.

اول: روزگ شیرُن

دوم: روزگ حاج علی (علیمردانی)

سوم: روزگ حاج حمزه (اثباتی)

چهارم: روزگ علی ممد (کوشکستانی)

پنجم: روزگ اوستاخان جان (کوشکستانی)ruzag6

ششم: روزگ جیروای وخمی (پلویی)

هفتم: روزگ لیمادر یا عیساخان ثانی (کوشکستانی)

هشتم: روزگ پولگ (مجاوری)

نهم تا دوازدهم: چهار روز روزگ زیادَباد (محمد همایون و میرزا حسن خان)

اراضی زیادآباد چند سالی است که توسط سپاه خریداری و تملک شده است. به این ترتیب ۴روز حق آب مذکور عملا از اختیار روستا خارج شده است.

کیله بَن نِسوم

این نهر هشتمین و آخرین نهر مربوط به اراضی برگجهان است و کوچک‌ترین نهر در میان این نهرهاست. مالکان این نهر با توافق میان خود برای آبیاری از این نهر استفاده می‌کنند.

دره‌ها و استَل‌ها

بجز نهرهای فوق بخشهای محدود و کوچکی در روستا با بهره گیری از آب دره‌ها وچشمه‌ها آبیاری می‌شوند. دره تنگه مرغ، دره تادر، دره شیرُن، دره کوشکستُن، و مجموعه اشَمرغ و دره‌های پایین دست آن از آن جمله‌اند. مهم‌ترین نهر در میان این دسته از نهر‌ها و چشمه‌ها کیله پُش بالابا است. این کیله ۱۳ روز روزگ دارد که من متاسفانه هنوز جزییات بیشتر در این مورد را جمع آوری نکرده‌ام. بخش اصلی آب این نهر و تمام آب بقیه قسمت‌ها از آب چشمه است. معمولا چون آب چشمه‌ها کم است و مستقیما برای آبیاری به روش سنتی کافی نیست، ابتدا با جمع آوری تدریجی (در طول شبانه روز) داخل استَل (استخر)، حجم زیادی آب ذخیره می‌شود و سپس آب استخر یکمرتبه و در مدتی بین نیم ساعت تا دو ساعت تخلیه و برای آبیاری استفاده می‌شود. عموما استخر‌ها شخصی نبوده و به صورت مشاع و مشترک بین چند مالک است و متناسب با اراضی روزگنامه‌ای دارند که بین هفت تا ۱۲ روزگ است. برای جزییات به مقاله «استل» مراجعه شود.

مشکلات تفکیک اراضی باغ‌ها: تعیین روزگ برای زمین‌ها در گذشته شیوه مناسبی بود. زیرا روزگ‌ها یا هر روز آب معمولا متعلق به یک نفر بود. اما دراین شیوه آبیاری پس از تفکیک زمین‌ها و وجود مالکان متعدد مشکلاتی بروز کرده است. اراضی یک روز آب ممکن است به ده‌ها قطعه تقسیم شده باشد و هر قطعه مالکی یا آبیاری متفاوت داشته باشد. اما برای این ده‌ها قطعه زمان مشخصی از روز تعیین نشده و فرد مجاز است از صبح زود تا صبح فردا برای آبیاری به سر نهر یا آب مراجعه کند. این وضعیت گاهی سبب می‌شود که مدتی هیچ کس مراجعه نکرده و برعکس زمانی ده نفر برای آبیاری مراجعه کنند که هم موجب اتلاف آب و هم اتلاف وقت افراد می‌شود.

علاوه برآن ممکن است نفر اول آب را برای آبیاری زمینی در شرق ببرد و نفر بعدی آب را برای آبیاری در غرب ببرد که باز هم با اتلاف آب و وقت همراه می‌شود. بومیان خود به این مشکل واقفند و در زمان کم آبی از شیوه‌ای به نام از جلو از دنبال کردن روزگ استفاده می‌کنند. در این شیوه روزگ‌ها برقرار است ولی اراضی یک روزگ به ترتیب از سمت جلوی نهر یا انتها (دنبال) آبیاری می‌شوند. با این شیوه نوبت آب هر فرد در روزگ خود تقریبا مشخص است و از اتلاف آب و وقت جلوگیری می‌شود.

بومیان باز متوجه شدند که با این شیوه مشکل به کلی رفع نمی‌شود. زیرا اراضی هر روزگ نیز متمرکز نیستند و زمین‌ها از هم فاصله دارند و در میان آن‌ها اراضی دیگر روزگ‌ها هم وجود دارد. این مشکل با شیوه از جلو از دنبال کردن نهر مرتفع می‌شود. یعنی در زمانهایی که آب نهر بسیار کم می‌شود، نوبت آب زمین‌ها یا‌‌ همان تقسیمنامه و روزگ نادیده گرفته شده، آبیاری زمین‌ها از ابتدا یا انتهای نهر به ترتیب استقرار زمین یکی پس از دیگری انجام می‌شود تا به آخر برسد.

یک پیشنهاد: من نمی‌دانم چند نفر مثلا در نهر دشتا‌ها مجبور هستند هر یازده روز دست کم یکبار برای آبیاری زمینی مراجعه کنند. شاید ۱۵ نفر برای هر روز رقم زیادی نباشد. اگر به طور میانگین در هر وعده آبیاری با محاسبه زمانی که لازم است هرفرد بالای سر دیگران بایستد تا نوبت آبیاری او شود و آمد و رفتهای مکرر زمان هر آبیاری ۵ر۲ ساعت منظور گردد، که باز هم رقم حداقلی است، برای آبیاری هر روز ۳۷ نفر ساعت وقت تلف می‌شود. این درحالی است که هر شبانه روز ۲۴ ساعت است. یعنی ۵۰ درصد اتلاف وقت.

از طرف دیگر معمولا آبیاران مالکان زمین نیستند و برای آبیاری زمین کاری به مدت زمانی که وقت می‌گذارند، ندارند. معمولا حق الزحمه آبیاری زمین‌ها مقطوع و بسی گران‌تر از زمانهایی است که برحسب ساعت توسط آبیار صرف می‌شود. مثلا اگر زمینی ۱۲ نوبت آبیاری می‌شود و هرنوبت ۵ر۲ ساعت، آبیاری حدود ۳۰ ساعت وقت می‌برد که معادل کمتر از ۴ روز کارگری است. اگر اجرت هر کارگر در روز ۱۲ هزار تومان محاسبه شود اجرت آبیاری باید ۴۵ هزار تومان باشد که قطعا با روش موجود دوبرابر آن یعنی ۹۰ هزار تومان پرداخت می‌شود. یعنی ۱۰۰ درصد اتلاف سرمایه. اگر همین ۹۰ هزار تومان ملاک قرار گیرد، برای کل نهر و همه زمین‌ها هزینه آبیاری بالغ بر ۸ر۱۴ میلیون تومان می‌شود.

اگر ۳ نفر به طور شیفتی کار آبیاری را انجام دهند و یک نفر هم اضافه به عنوان رزرو استخدام شود (این فرد رزرو را می‌شود حتی فقط برای نیمه دوم دوره آبیاری استخدام کرد) اجرت ۴ نفر برای دوره چهارماهه آبیاری ۸ر۵ میلیون تومان می‌شود. یعنی بیش از ۱۵۰ درصد صرفه جویی. این درحالی است که با اتخاذ این روش، از جلو از دنبال شدن واقعی نهر نیز شکل گرفته و از این بابت مدت زمان زیادی نیز آب بیکار خواهد شد یا مازاد خواهد ماند و در زمان کم آبی تلف آب به حداقل ممکن می‌رسد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *