خانه » ادبیات » کتاب جامعه روستایی در ادبیات معاصر ایران…

کتاب جامعه روستایی در ادبیات معاصر ایران…

علی‌اکبر لبافی، خرداد ۹۷

کتاب جامعه روستایی در ادبیات معاصر ایران با تکیه بر رمان (تبیین جامعه شناختی) منتشر شد.

وقتی کاغذ کادویی را که هم‌ولایتی عزیزم به من داده بود باز کردم، و کتابی را دیدم که موضوعش روستاست، بسیار خوشحال شدم. اما وقتی دیدم نویسنده‌اش همان دوست عزیز برگجهانی است ذوق زده شدم.

انتشار کتاب فوق را به هم‌ولایتی‌های عزیز، طایفه طوسی و خانواده مرحوم حاج عیسی و به ویژه نویسنده‌ی محترم آن شادباش گفته و آرزو دارم همه‌ی نامبردگان در زندگی خود و به ویژه در مسیر علم و فرهنگ همواره کامیاب باشند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب

آقای اکبر طوسی که تازه متوجه شدم نام کامل ایشان علی‌اکبر است فرزند مرحوم تیمور طوسی است. تیمور طوسی از نخستین افراد با تحصیلات نوین در روستا بود که جذب وزارت آموزش و پرورش شد و مدتی نیز به تدریس در مدرسه روستای برگجهان مشغول شد. درباره مرحوم تیمور می‌توانید در بخش چهره‌های سایت، مطلب “تیمور طوسی و سوادآموزی از متن تا حاشیه” را مطالعه بفرمایید.

فرزندان تیمور طوسی افراد با تحصیلات عالی هستند که در این میان اکبر طوسی از همه برای هم‌ولایتی‌ها آشناتر است. وی مدت زیادی در شهرداری منطقه ۱۴ که کانون سکونت هم‌ولایتی‌هاست مشغول به کار بود و کمتر اهالی برگجهان بودند که در مدت فعالیت او در شهرداری سراغش نرفته باشند.

آقای اکبر طوسی متولد ۱۳۴۰ با مدرک کارشناسی در رشته پژوهشگری علوم اجتماعی از دانشگاه اصفهان و مدرک کارشناسی ارشد در رشته جامعه شناسی از دانشگاه تهران است.

آقای طوسی با سابقه کار در سمت‌های مختلف شهرداری تهران و در نهایت معاون شهرسازی منطقه ۱۳ بازنشسته شده است.

بجز ویژگی‌های علمی و سوابق کار ایشان که می‌تواند در موضوع کتاب ایشان موثر باشد، ریشه‌های روستایی او در جذب به موضوع کتاب – همچنانکه خودشان نیز در مقدمه کتاب اشاره کرده‌اند- تاثیر داشته است. به ویژه آن که وی نوه‌ی حاج عیسی طوسی هستند که سابقه مهمی در کدخدایی روستا داشته است و می‌بینیم که آقای طوسی چگونه از این دانش خود در بازتعریف فضای روستا و مناسبات آن- هرچند از لابلای سطور رمان‌های روستایی- اما با حس آشنایی که خود شخصا از فضای روستا داشته است، موفق بوده است.

معرفی کتاب

کتاب “جامعه روستایی در ادبیات معاصر ایران با تکیه بر رمان (تبیین جامعه شناختی)”، نوشته‌ی آقای علی‌اکبر طوسی در سال ۱۳۹۷ و با تیراژ ۱۱۰۰ جلد توسط نشر لویه منتشر شده است. این کتاب در قطع وزیری و با جلد شومیز در ۱۸۰ صفحه و با قیمت ۲۰ هزار تومان است.

در یادداشت مولف آمده است:

“نوشتار پیش رو، مشتمل بر سه فصل، پژوهشی است که از تلفیق  دانش موجود در دو حوزه جامعه شناسی روستایی و جامعه شناسی ادبیات حاصل شده است. تحصیلات دانشگاهی در مقطع کارشناسی در رشته پژوهشگری علوم اجتماعی و مقطع کارشناسی ارشد رشته جامعه شناسی از یک سو و خاستگاه روستایی من از دیگر سو، اراده انجام آن را قوت بخشید و شالوده آن را نزدیک به بیست سال پیش پی‌ریزی نمود.

آگاهی از این موضوع که از سال ۱۳۵۸ خورشیدی … در کتاب ارزشمند واقعیت اجتماعی و جهان داستان نوشته جمشید مصباحی‌پور ایرانیان، پژوهش دیگری در ادبیات روستایی ایران از منظر جامعه شناسی صورت نگرفته است، بیش از این اینجانب را متعهد و مصمم به انجام آن نمود.”

درباره موضوع کتاب و روش تدوین آن توضیح مختصری در پشت جلد بدین شرح ارایه شده است:

“کتاب حاضر تلفیقی است از دانش موجود در دو حوزه جامعه شناسی روستایی و جامعه شناسی ادبیات که پس از ارایه تعاریف مورد نظر از واژگان بنیانی پژوهش، نویسنده به برررسی سیر تاریخی رمان روستایی در ایران از ۱۳۰۰ تا ۱۳۷۰ خورشیدی می‌پردازد و رمان‌های روستایی برگزیده را یه ترتیب تاریخ انتشار به خوانندگان معرفی می‌کند. در ادامه، مفاهیم و مضامین جامعه شناختی موجود در بیش از شش هزار صفحه از رمان‌های روستایی تحلیل و دسته‌بندی و با متون جامعه شناسی روستایی تطبیق داده می‌شود تا میزان واقع‌گرا بودن رمان‌های روستایی در این دوره تاریخی سنجیده شود.”

درباره‌ی کتاب و فرازهایی برگزیده از آن

فصل اول کتاب به تعریف واژه‌ها و مفاهیم اساسی به کار رفته در عنوان کتاب مانند: ادبیات، رمان، رمان روستایی، روستا، و معاصر اختصاص دارد. در صفحه ۲۸ کتاب می‌خوانیم:

“رمان روستایی در واقع رمان اجتماعی است. درون‌مایه و موضوع این نوع رمان از جامعه روستایی گرفته شده است. رمان روستایی بر واقعه یا وقایع خاصی که در یک محیط روستایی مشخص می‌گذرد، تکیه دارد. اکثر شخصیت‌های داستان افراد روستایی هستند. خلاصه‌ی کلام آن که در این نوع از رمان اجتماعی، نویسنده ابزار مختلفی را به کار می‌گیرد تا ارتباط خواننده را با روستایی که حوادث داستان در آن می‌گذرد برقرار سازد.”

فصل دوم کتاب به چگونگی پیدایش رمان در ایران اشاره دارد و سپس به جداسازی رمان‌های روستایی از سایر رمان‌ها و دسته‌بندی آنها به پنج دوره معاصر پرداخته است:

  • دوره اول- قبل از ۱۳۰۰ ه.ش
  • دوره دوم- از ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ ه.ش
  • دوره سوم- از ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ ه.ش
  • دوره چهارم- از ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷ ه.ش
  • دوره پنجم- از ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۰ ه.ش

نویسنده‌ی کتاب با کمک گرفتن از کتابهای مهمی در این زمینه مانند : صد سال داستان‌نویسی نوشته‌ی حسن عابدینی، نویسندگان پیشرو ایران نوشته‌ی محمدعلی سپانلو، و واقعیت اجتماعی و جهان داستان نوشته‌ی جمشید مصباحی‌پور ایرانیان کوشیده است با اشاره بر جریانات اجتماعی و وقایع سیاسی تعیین کننده در هر دوره‌ی تاریخی و شناخت میزان تاثیرگذاری آن‌ها بر جریانات ادبی، نگرش ما را به مجموعه‌ی ادبیات معاصر و رمان‌های روستایی این دوره‌ها روشن و شفاف کند تا در تحلیل و ارزیابی رمان‌های روستایی از آن بهره برد.

به طور مثال درباره دوره چهارم (۱۳۴۰-۱۳۵۷ ه.ش) در صفحات ۴۷ ، ۵۰ و ۵۱ کتاب چنین آمده است:

“عوامل متعددی منجر به رشد ادبیات بومی و روستایی و اقلیمی در این سالها گردید، از جمله می‌توان به مخالفت روشنفکران به روند رو به رشد غرب‌زدگی و دور شدن از هویت ملی پرداخت. در خط مقدم این گروه آل‌احمد قرار دارد. یکی از روش‌هایی که جهت مقابله با غرب‌گرایی مورد استفاده قرار گرفت، پرداختن به ادبیات روستایی بود. البته تا این زمان ادبیات روستایی، ادبیاتی حاشیه‌ای است. نویسنده موضوع مورد علاقه‌ی خود را تجربه نکرده و توصیف‌هایش از زندگی روستاییان غیرواقعی و کلیشه‌ای است.

اما به نظر می‌رسد مهمترین عامل در توجه افکار عامه و به ویژه روشنفکران به روستاها، مباحث مربوط به ضرورت اصلاحات ارضی بود که در سال ۱۳۴۱ به واقعیت مبدل شد. اهمیت آثار و نتایج چنین سیاستی مورد توجه همه‌ی دست اندرکاران چه طرفداران رژیم و چه مخالفان شد و موجب گردید که روستا و روستایی به عنوان بخش عمده‌ی جمعیتی به حساب آید و مورد عنایت قرار گیرد.”

“عامل مهم دیگری که به رشد ادبیات روستایی و به طور کلی توجه به روستا کمک کرد، تشکیل گروه‌هایی از سربازان تحت عنوان سپاهیان دانش، ترویج و بهداشت بود که با اهداف ظاهری کمک به سوادآموزی در روستا، بهینه‌سازی امر کشاورزی و ارتقای سطح بهداشت روستاییان سازمان یافت. در میان سپاهیان اعزام شده، جوانان خوش‌فکر و آگاهی بودند که آشنایی با روستا آنان را به فکر نوشتن درباره‌ی روستا واداشت و همین یادداشت‌ها بعدها اسنادی در صحنه ادبیات معاصر گردید.”

“روشنفکر شهری ناآشنا با مناطق دورافتاده‌ی میهن (منظور امین فقیری است که به عنوان سپاه دانش راهی روستاهای کرمان و فارس شده و به معلمی مشغول شده است) با اعجاب به محیط جدید می‌نگرد و برای درهم شکستن نظریات نویسندگان رمانتیکی که صلای بازگشت به ده را سر داده بودند، می‌کوشد خشونت زندگی مردمی را وصف کند که به طریق گوناگون استثمار می‌شوند، اما تنبلی و جهل دیرینه آنها را به شرایط غیرانسانی خوگر می‌کند، انسانهای کوچکی که زندگی را با مشقت می‌گذرانند و در فقر و فلاکت از دست می‌روند.”

درباره دوره پنجم(۱۳۵۷ تا ۱۳۷۰ ه.ش) در صفحه ۶۳ کتاب آمده است:

“محمود دولت‌آبادی که به زعم اغلب منتقدین شاخص‌ترین نویسنده‌ی رمان و داستان روستایی است… با چاپ رمان ده جلدی کلیدر (در فاصله سالهای ۵۸ تا ۶۳) و نیز جای خالی سلوچ (۱۳۵۸) و روزگار سپری شده‌ی مردم سالخورده (۱۳۶۹) در واقع رمان روستایی را در ایران رونق و اعتباری خاص می‌بخشد.”

فصل سوم که نیمی از صفحات کتاب را به خود اختصاص داده است به مقایسه‌ی مفاهیم گزینش شده در رمان‌های روستایی با تعاریف و توصیف آنها در متون جامعه‌شناسی پرداخته است. این مفاهیم عبارتند از: اقلیم(مکان)، ریخت شناسی عمومی، گویش و نام افراد، زمان (زمان تاریخی، زمان اجتماعی)، ساختار طبقاتی، مشاغل روستایی، کولی‌ها، فروشندگان دوره‌گرد، اصلاحات ارضی، ماموران نظامی و اداری دولت، توسعه نیافتگی، تکنولوژی، فقر و کمبود امکانات، بی‌سوادی، باورهای مردمی، زن روستایی، مهاجرت و مبارزات دهقانی.

به طور مثال درباره ریخت شناسی روستا به نقل از رمان روستایی “دهقانان” آمده است(صفحات ۹۱ و ۹۳):

“جبار آباد، هشتاد خانوار جمعیت داشت که توی خانه‌هایی ساخته شده به خشت خام و گل و سنگ که شانه به شانه‌ی هم گذاشته و پنجه در پنجه‌ی هم نهاده بودند، زندگی می‌کردند.”

با اشاره به شواهدی مانند بالا از کتابهای رمان، نویسنده کتاب می‌افزاید: “…گاهی یک خط یا یک پارگراف رمان… اطلاعات غنی و بسیاری از سیمای عمومی روستایی ایران را به ما نشان می‌دهد.”

توصیف سیمای روستا در رمان‌ها با نتایج تحقیقات و اسناد جامعه شناسی در صفحات بعدی کتاب مقایسه شده است و ملاحظه می‌شود این مفاهیم در هر دو مدرک، مفاهیمی مشابه و منطبق با هم هستند.

درباره ساختار طبقاتی روستا در رمان‌ها در صفحات ۱۰۹ تا۱۲۰ کتاب می‌خوانیم:

“نقل اربابی نقل خانه‌ی کرایه است. هر خرجی توش بکنی از کیسه‌ات رفته.”

“باید بریم باغ. تو تاکستان اربابی. نوبه‌ی بیگاری‌مه.”

“زن‌های هر خانه به عنوان بیگاری، هر بار نیم من پشم باید برای ارباب می‌رشتند.”

“مردم از ما بدترن، همه به خاک سیاه نشستن، چاره چیه؟ مگه مثه بقیه از ارباب قرض بگیریم.”

در کتاب شرح داده شده است که: “تصویری که از دوره‌ی حکومت اربابها به روستاها ارایه می‌گردد، دوره‌ی وحشتناکی را به نمایش می‌گذرد که بهره‌کشی عیان و بی‌پرده‌ی ارباب از روستاییان، ظلم و ستم آشکار و ناچاری و درماندگی اکثریت دهقان و زارع در آن به خوبی مشهود است.”

نویسنده کتاب با آوردن شاهد از کتاب‌های رمان به وجود ساختار طبقاتی از انواع بزرگ‌مالکان، خرده‌مالکان، دهقانان، و خوش‌نشینان در ساختار مالکیت آب و زمین اشاره می‌کند و همین موارد را با تحقیقات جامعه‌شناسی آن مقطع از تاریخ مقایسه می‌نماید. وی همچنین به ساختار اداری قدرت در روستا از ارباب، مباشر، کدخدا، و نوکران ارباب که در رمان‌های روستایی به آنها اشاره شده نام می‌برد و در اسناد جامعه‌شناسی هم رد آنها را به ما نشان می‌دهد. این جملات را که از رمان “دهقانان” انتخاب شده ملاحظه کنید:

“مباشر و کدخدا و ضابط و علی پاکار و چند تا نوکر پشت سرش دست به سینه ایستاده بودند که ارباب سکوت را بشکند.”

در مبحث توسعه نیافتگی و تکنولوژی شواهدی از رمان‌های روستایی بیان شده که به یکی از آنها که در صفحه ۱۵۴ کتاب آمده و از رمان “نفرین زمین” است توجه فرمایید:

“اما دهاتی جماعت دستش از عمل کوتاه که هست هیچ، معنی معجزه را هم فراموش کرده و مدام به انتظار تغییر فصل‌ها نشسته. شده بنده‌ی آب و هوا و شرایط جوی. از زمستان به بهار و از قوس به حمل و این دیگر انتظار نیست، دست به دهان ماندن است. ترس از عمل است و کسی که ترسید نفرین شده است…”

در ادامه ی کتاب به اسناد جامعه شناسی ارجاع شده و ضمن برشمردن عوامل موثر بر رفتار روستاییان نتایج این تاثیرات چنین بیان شده‌است:

“… عادت به شیوه‌های رایج و یکنواخت زندگی، محافظه کاری شدید، عدم استقبال از نوآوری و خلاقیت، مخالفت با پدیده‌های نوظهور، احترام به اخلاقیات و آداب و رسوم به جا مانده از سال‌های پیشین …”

“دهقانان معمولا در عکس‌العمل نسبت به ایده‌های تازه فاقد نوآوری می‌باشند. آنها اغلب اعمالی را که توسط اجدادشان رعایت می‌شده است، دنبال می‌کنند…”

“… یکی از دلایلی که دهقانان کمتر پذیرای چیزهای نو هستند این است که شیوه‌ی زندگی آنان را وادار کرده است که از ریسک کردن در مورد چیزهای نو و نامطمئن بپرهیزند(صفحه ۱۵۶).”

در رمان “نفرین زمین” ترس از حضور تراکتور چنین نقل شده است:

“مسئله این است که وقتی تراکتور آمد ورزو  بیکار می‌شود. این مسئله را باید حل کرد قربان. رادیو می‌گفت که کارخانه ساعتی – نه قربان- دقیقه‌ای یک تراکتور بیرون می‌دهد. اما گاو سالی یکی می‌زاید. همین است قربان که تاپاله‌اش هم عزیز است. اگر قرار باشد جای گاو، دهات پر بشود از تراکتور…”

شاهدی از رمان “دهقانان” چنین آمده است:

“ماشین برای ما خوش‌نشین‌ها که زمین نداریم بدبختیه، ما زندگیمان را با کارگری روی زمین این و آن می‌چرخانیم.”

و بالاخره در تطبیق اشارات رمان‌ها با اسناد جامعه شناسی چنین می‌خوانیم:

“حضور ماشین در روستا در مرحله‌ی اول اثرات و فواید اقتصادی دارد با این وجود زارع ایرانی که بسیار کهنه‌پرست و محافظه‌کار شده است و در برابر هر کوشش که مقصود آن تغییر آداب و عادت کهن او باشد با سرسختی مقاومت می‌کند …”

در خصوص باورهای مردمی به طور نمونه در کتاب‌های رمان چنین می‌خوانیم (صفحات ۱۶۳ و ۱۶۴):

“می‌دانی درویش، مادرم اعتقاد داشت اگر دست گرگ را ناغافل بزنند روی پستان زائو، غده‌ی شیرش باز می‌شود.”

“شب نمی‌شود مرده را خاک کرد. چون ستاره‌اش با او به گور می‌رود و برای اولادهایش نکبت بار می‌آورد.”

“پشت سر مسافر نباید گریست.”

نویسنده‌ی کتاب معتقد است “خرافات که بازتاب جهل و عقب‌ماندگی فکری است در رمان‌های روستایی بسیار مورد توجه قرار گرفته” است. اما این موضوع با اسناد جامعه شناسی منطبق است: “خرافات، در حقیقت عکس‌العمل روانی کسانی است که از سلامت خود در هراسند، خود را بدشانس می‌شمارند. قدرت هدایت و تسلط بر آینده‌ی خویش را از کف داده‌اند.”

و اما، “تصویری که رمان‌های معاصر از زن روستایی ارایه می‌دهند تصویری غم‌بار و اندوهناک است. زن روستایی… محکوم به توهین، تحقیر و رنج و زحمت است. زن دهقان یا خوش‌نشین علاوه بر تحمل کارهای سخت خانه و خانواده‌ی روستایی خود باید در زمین‌ها یا قلعه‌ی اربابی کار کند. تن به بیگاری‌های مختلف بدهد و حتی سوءاستفاده‌های ارباب یا فرزندان او یا ملازمان و نوکران او را باید تحمل کند.”

در پایان آقای اکبر طوسی نویسنده‌ی کتاب مورد نظر ما به موضوع مهم مهاجرت و مبارزه دهقانان اشاره دارد. موضوعات مهمی که از دیرباز گریبان کشور را گرفته است و کماکان در سطوح روستایی و ملی ادامه دارد.

 

علاقمندان به خرید کتاب می‌توانند با انتشارات لویه شماره ۶۶۹۷۴۵۶۱، و آقای فینی شماره ۶۶۴۰۷۵۴۱ تماس بگیرند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *